Ρεπορτάζ – Συμπόσιο για την Τέχνη της Πέτρας – Καλοκαίρι 2025

Η κεντρική εκδήλωση που διοργάνωσε και πραγματοποίησε η ΙΛΕΤ φέτος το
καλοκαίρι, το Σάββατο 2 Αυγούστου 2025, ήταν το Συμπόσιο για την τέχνη της
πέτρας. Το θέμα του Συμποσίου ήταν: «οι μαστόροι των Τζουμέρκων και η
σύγχρονη αναβίωση της παραδοσιακής τεχνικής» και πραγματοποιήθηκε στην
αίθουσα εκδηλώσεων του Πνευματικού Κέντρου Κτιστάδων, έναν αξιόλογο χώρο
εκδηλώσεων της περιοχής. Το Πνευματικό κέντρο Κτιστάδων, πραγματική εστία
πολιτισμού του χωριού με λαογραφική συλλογή και βιβλιοθήκη, θεμελιώθηκε και
ανεγέρθηκε επί προεδρίας Γεωργίου Δ. Θεοχάρη (1983-1990), αποπερατώθηκε και
λειτούργησε επί προεδρίας Αθανασίου Γ. Λένη (1991-1998) ενώ η μελέτη
πραγματοποιήθηκε από τον Πολιτικό Μηχανικό Κωνσταντίνο Δ.Βήχα.
Το συμπόσιο ανέδειξε την τέχνη της λιθοδομής, σημαντικού στοιχείου της
πολιτιστικής κληρονομιάς των Τζουμέρκων, τους μαστόρους της πέτρας, που
δημιούργησαν έργα μοναδικής αισθητικής και πολιτιστικής σημασίας, τα μνημεία
τους και δεν περιορίστηκε μόνο στην ιστορική αποτίμηση αλλά αποτέλεσε έκφραση
της ενεργού υποστήριξης της Εταιρείας προς την προσπάθεια αναβίωσης και
αναδημιουργίας της τέχνης των μαστόρων και ανέδειξε την ανάγκη δημιουργίας
μιας σχολής μαστόρων της πέτρας.

Συνδιοργανωτές του Συμποσίου ήταν οι Δήμοι Βορείων Τζουμέρκων και Κεντρικών
Τζουμέρκων. Την Επιστημονική Επιτροπή αποτελούσαν οι: Χρήστος Μεράντζας,
Καθηγητής Ιστορίας των Πολιτισμών του Πανεπιστημίου Πατρών, ο Δημήτριος
Καλιαμπάκος, Καθηγητής σχολής Μηχανικών Μεταλλείων-Μεταλλουργών του ΕΜΠ,
Δ/ντής ΜΕ.Κ.Δ.Ε., ο Στέφανος Τσιόδουλος, Αν. Καθηγητής Λαϊκής Τέχνης και
Ζωγραφικής, Τμήμα Εικαστικών Τεχνών και Επιστημών τέχνης, Σχολή Καλών Τεχνών
Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και ο Θεόδωρος Σιόντης, Δρ. Ιστορίας, Αντιπρόεδρος της
Ι.Λ.Ε.Τ. Στην οργανωτική Επιτροπή ήταν οι: Ερασμία Ζαβιτσάνου, Πρόεδρος,
Χρυσούλα Αναγνώστου, Γ. Γραμματέας, Βασίλης Κώστας, Ταμίας και Δημήτρης
Καραβασίλης, Υπεύθυνος τύπου και Δημοσίων Σχέσεων.

Αρχικά η Πρόεδρος της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Τζουμέρκων κ.
Ερασμία Ζαβιτσάνου καλωσόρισε τους ομιλητές και τους παρευρισκόμενους,
παρουσίασε το ιστορικό της Εταιρείας και αναφέρθηκε στο σκοπό του Συμποσίου.
Στη συνέχεια ο Δήμαρχος Κεντρικών Τζουμέρκων, κ. Χρήστος Χασιάκος
απευθύνοντας χαιρετισμό, τόνισε ότι σήμερα οι μαστόροι είναι ελάχιστοι και είναι
ανάγκη να μεταφέρουν την παράδοση και να μεταδώσουν τη γνώση και την
εμπειρία τους σε νέους ανθρώπους. Ο Δήμαρχος Βορείων Τζουμέρκων, κ. Νίκος
Βαΐτσης στο χαιρετισμό του επεσήμανε κι εκείνος ότι έχουμε υποχρέωση να
τιμήσουμε την παράδοση και να διατηρήσουμε την παραδοσιακή τέχνη. Ο κ. Αθανασούλας, Επικεφαλής της Μείζονος Αντιπολίτευσης του Δήμου Κεντρικών
Τζουμέρκων υπογράμμισε ότι οι μαστόροι της πέτρας σπανίζουν και είναι ανάγκη
να συντηρήσουμε τα πέτρινα κτίσματα και μνημεία, συνεχάρη την πρωτοβουλία της
ΙΛΕΤ για τη διοργάνωση του συμποσίου και τόνισε ότι είναι ανάγκη να
διοργανώνονται τέτοιου είδους ημερίδες. Ο κ. Καλιαμπάκος, Καθηγητής της σχολής
Μεταλλείων-Μεταλλουργών του ΕΜΠ, Δ/ντής ΜΕ.Κ.Δ.Ε. πρόβαλε την επιτακτική
ανάγκη παρουσίας ανθρώπων και ζωής στην περιοχή για να διατηρηθεί η
παράδοση. Οι μόνιμοι κάτοικοι, οι άνθρωποι των βουνών υποστήριξε ότι είναι
αυτοί που αγωνίζονται για τη διατήρηση της παράδοσης.

Ακολούθησαν οι εισηγήσεις των ομιλητών.

Ο Χρήστος Δ. Μεράντζας, Καθηγητής Ιστορίας των Πολιτισμών, Τμήμα Ιστορίας και
Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, στην ανακοίνωσή του με τίτλο «Υλική
κληρονομιά και τοποαντίληψη» ανάδειξε την ανάγκη συνευθύνης για τη διατήρηση
της κληρονομιάς, ανέπτυξε την έννοια της φροντίδας για το πολιτιστικό προϊόν, την
ενίσχυση της πολιτιστικής κληρονομιάς ,την κοινωνική ενδυνάμωση. Ανέφερε ότι η
συμμετοχή των κοινοτήτων είναι σημαντική και τόνισε ότι απαραίτητη προϋπόθεση
για η διατήρηση της κληρονομιάς είναι η ευαισθησία διαχείρισης οποιουδήποτε
προϊόντος, το οποίο μένει ακόμη ζωντανό. Τα τοπία, υπογράμμισε, είναι ενεργοί
παράγοντες ,δημιουργούνται σχέσεις αλληλεπίδρασης και τόνισε την ανάγκη
ανάδειξης βιωματικών δράσεων, βιώσιμων πρακτικών και την ανάγκη ορθολογικής
διαχείρισης.

Ο Θεόδωρος Κ. Σιόντης, Ιστορικός, Διδάκτωρ πανεπιστημίου Ιωαννίνων στην
εισήγησή του με τίτλο «Από μουλαροπαίδια στην πάσα: το επάγγελμα του
μάστορα» ανέφερε ότι οι Τζουμερκιώτες μαστόροι ήταν οργανωμένοι σε παρέες
δουλειάς, δεν αποτελούσαν «μπουλούκια», ταξίδευαν σε όλη την Ελλάδα και
έφταναν ως τη Βαλκανική. Επιδόθηκαν στην τέχνη της πέτρας μετά το 1881,λόγω
του ιδιοκτησιακού καθεστώτος της γης. Ταξίδευαν από την άνοιξη, έχοντας
ορόσημο τη γιορτή του Αγίου Γεωργίου και επέστρεφαν του Αγίου Δημητρίου και
όταν επέστεφαν έχτιζαν τα δικά τους σπίτια. Υπήρχε ιεραρχία στην ομάδα:
Πρωτομάστορας, πελεκάνοι, νταμαρτζήδες ή μαντεμτζήδες, καλφάδες, τσιράκια
κ.λ.π. Μέριμνα του πρωτομάστορα ήταν η ανεύρεση εργασίας, το κλείσιμο
συμφωνίας και η οργάνωση. Η παρέα αποτελούνταν από συγγενείς ή χωριανούς,
σπάνια συναντώνται στην παρέα μάστορες από άλλο χωριό. Τα παιδιά, άγουρα
μουλαροπαίδια αναλάμβαναν τη φροντίδα των μουλαριών, που ήταν απαραίτητα
για τη μεταφορά της πέτρας. Στην ηλικία των 12 ετών γίνονταν λασποπαίδια και στη
συνέχεια τα δίνανε στην πάσα. Μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο το επάγγελμα του
μάστορα και τα Τζουμέρκα γνώρισαν ολιγοετή άνθηση, τα περισσότερα παιδιά
σπούδασαν και το κάψιμο των χωριών από τους Γερμανούς αποτέλεσαν καταλυτικό
παράγοντα στη μη διατήρηση των παραδοσιακών κτισμάτων.

Η Ματίνα Γ. Δεδικούση, Αρχιτέκτων Μηχανικός -Μουσειολόγος, στην παρουσίασή
της με τίτλο «Η τέχνη των Τζουμερκιωτών μαστόρων: από τη μαρτυρία στο
τεκμήριο και την ανάδειξη» αρχικά αναφέρθηκε στην έρευνα συγκέντρωσης υλικού για τη δημιουργία θεματικής έκθεσης στο Δήμο Βορείων Τζουμέρκων. Παράλληλα
με την εισήγησή της πρόβαλε power point με φωτογραφίες ομάδων μαστόρων και
κτισμάτων από διάφορα αρχεία των Τζουμέρκων και Τζουμερκιωτών μαστόρων.
Στην ομιλία της τόνισε ότι η έλλειψη εύφορου εδάφους ανέδειξε την ανάγκη
ενασχόλησης με την πέτρα. Στην ανακοίνωσή της σημαντικό υλικό αποτέλεσαν οι
αφηγήσεις μαστόρων, που πολλοί απ’ αυτούς σήμερα δεν είναι εν ζωή. Στις
αφηγήσεις τους ως κίνητρο για την ενασχόληση με την πέτρα τονίζεται η φτώχεια, η
μετάδοση της γνώσης ήταν προφορική και ενδιαφέρονταν περισσότερο να μάθουν
την τέχνη, δεν τους ενδιέφερε το κέρδος. Ιδιαιτερότητα του χτισίματος των
Τζουμερκιωτών ήταν το πάχος του τοίχου 50-55 πόντους και η ίσια καμάρα.
Αναφέρθηκε σε εργαλεία και σε συμβολικές πρακτικές και έθιμα (σφάγια,
αγιασμός, μαντήλια, σταύρωμα της στέγης)και στα « μεντάτια», τη βοήθεια , την
επικουρία που πρόσφεραν αφιλοκερδώς οι συγγενείς και οι χωριανοί για το χτίσιμο
των σπιτιών των συγχωριανών. Αναφέρθηκε επίσης στα συμφωνητικά και στα
κουδαρίτικα, το γλωσσικό κώδικα επικοινωνίας τους, που αποτέλεσε και ένδειξη
ταυτότητας. Κλείνοντας την εισήγησή της ανέδειξε την αναγκαιότητα δημιουργίας
και ύπαρξης τοπικού μουσείου, ως μέσου διαλόγου παρόντος – παρελθόντος και
τόνισε ότι η διάσωση της μνήμης αποτελεί συλλογική φροντίδα.
Η κ. Αλίκη Κ. Λύτρα, Αρχιτέκτων-Μηχανικός, Αν. Προϊσταμένη Υπηρεσίας Νεότερων
Μνημείων Ηπείρου στην παρουσίασή της με τίτλο «Γεφύρια, μύλοι και βρύσες:
Μνημεία του νερού στα Τζουμέρκα» πρόβαλε φωτογραφικό υλικό από γεφύρια,
μύλους και βρύσες από την περιοχή των Τζουμέρκων. Στην εισήγησή της επεσήμανε
ότι τα μνημεία αυτά είναι απαράμιλλης ομορφιάς και αρχιτεκτονικής και είναι
παρόντα σε κάθε κοινότητα, σε κάθε χωριό, ποτάμι ή συνοικία. Ανέφερε ότι 80
μνημεία στην περιοχή των Τζουμέρκων σχετίζονται με το νερό, χαρακτηρίζονται
ιστορικά μνημεία με Φ.Ε.Κ., είναι σημαντικά έργα τέχνης (Γεφύρι Μεσούντας, η
γέφυρα της Πολιτσάς, ο νερόμυλος Σγάρας, η λιθόκτιστη βρύση Γκούρας Συρράκου
και άλλα και έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα μνημεία. Στην περιοχή των
Ιωαννίνων και της Άρτας 26 κτίσματα χαρακτηρίζονται ιστορικά μνημεία σύγχρονης
αρχιτεκτονικής και τόνισε την ανάγκη φωτομετρικής αποτύπωσης των μνημείων.
Ο Παναγιώτης Ε. Κωστούλας, Αρχιτέκτων Μηχανικός, Ιδρυτικό μέλος της ομάδας
«Μπουλούκι» στην εισήγησή του με τίτλο «Επί τόπου – Καθ’ οδόν: Η προσέγγιση
ενός σύγχρονου Μπουλουκιού για τις παραδοσιακές τεχνικές δόμησης» αρχικά
ανέφερε ότι το θέμα του συμποσίου βρίσκεται στην καρδιά του ενδιαφέροντος του
μπουλουκιού, σύστησε την ομάδα στο κοινό και παρουσίασε το όραμα της ομάδας.
Πυλώνες της δράσης της είναι η έρευνα, η εκπαίδευση και ο δημόσιος διάλογος.
Παρουσίασε φωτογραφικό υλικό με τη δράση τους ανά την Ελλάδα και τόνισε ότι
προσπαθούν να ανακαλύψουν ένα κομμάτι της τέχνης που λείπει, τη γνώση, τη
διαδικασία της μάθησης, την αναγκαιότητα ανασύνθεσης της γνώσης με τη
λειτουργία πειραματικού εργαστηρίου και δημιουργία κατασκευαστικών έργων με
νέα δομή ,που βασίζεται όμως σε παραδοσιακές τεχνικές δόμησης. Αναφέρθηκε
στο Δίκτυο Συνεργατών και Υποστηρικτών του έργου τους (ΕΜΠ, ΤΕΕ, Περιφέρεια
Ηπείρου και Δυτικής Μακεδονίας , Ίδρυμα Στ. Νιάρχος και Ιδρύματα του εξωτερικού) και παρουσίασε φωτογραφίες από τη δράση τους(ιστορικό καλντερίμι
που συνέδεε το γεφύρι της Πλάκας με τους Ραφταναίους, ένα δεντρόσπιτο στο
καταφύγιο Πραμάντων, το παλιό δημοτικό Σχολείο Φράστων, τη δημιουργία
πετρόχτιστης πόρτας-εισόδου με τεχνική που αναπτύχθηκε στα Κατσανοχώρια, ως
δείγμα διαλόγου με ευρύτερες περιοχές, την ανακαίνιση της στέγης του Δημοτικού
σχολείου, που δεν περιορίστηκε στη διδασκαλία της ξυλοτεχνικής αλλά αποτέλεσε
μάθημα αποκατάστασης κτηρίων μειώνοντας το περιβαλλοντικό αποτύπωμα).
Τελειώνοντας ενημέρωσε ότι το φθινόπωρο θα γίνει εργαστήριο
ασβεστοκονιάματος στα Φράστα.

Επισφράγισμα του συμποσίου ήταν η μαρτυρία του Χρήστου Μπριασούλη,
υπερήλικα μάστορα από τους Κτιστάδες, ο οποίος κατέθεσε την εμπειρία του
ταξιδεύοντας και χτίζοντας σε διάφορα μέρη της Ελλάδας. Δημιουργήματα της
τέχνης του είναι το ηρώο στα Κρέστενα, μία τοιχοποιία 120 μ. το μνημείο στο
Μανιάκι Τριφυλίας, άλλα έργα σε χωριά της Πελοποννήσου, οι μαθητικές εστίες της
Πωγωνιανής, Δολιανών, Τσεπελόβου, το Δημαρχείο της Κόνιτσας, η πρόσοψη της
Εθνικής Τράπεζας στην οδό Αβέρωφ στα Γιάννενα, ιδιωτικές κατοικίες και βρύσες
στα Άγναντα, στο Βαπτιστή κ.α. Μέριμνά του ήταν το έργο που κατασκεύαζε, γιατί
ήταν έργο που φαίνονταν, και δεν ενδιαφέρονταν τι θα κερδίσει.

Το συμπόσιο έκλεισε με τη σύσταση των μαστόρων Αθανασίου Κοντοπάνου και
Αναστασίου Κοντοπάνου από τη Ράμια και την επίδειξη της τέχνης τους στην
πλατεία των Κτιστάδων, ενημερώνοντας το ενθουσιασμένο κοινό για τα εργαλεία
τους, τις τεχνικές και τους τρόπους κατασκευής.

Ακολούθησαν ερωτήσεις και τοποθετήσεις του κοινού, γόνιμοι διάλογοι και
παρεμβάσεις. Κατά γενική ομολογία ήταν μία πετυχημένη εκδήλωση και οι
παρευρισκόμενοι παρακολούθησαν με ενδιαφέρον.

ΧΡΥΣΟΥΛΑ Ν. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΥ
ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ ΤΟΥ Δ.Σ. ΤΗΣ Ι.Λ.Ε.Τ.